Jak tworzyć ofertę kulturalną dostępną dla wszystkich? O obowiązujących przepisach, sprawdzonych rozwiązaniach i dobrych praktykach rozmawiali uczestnicy szkolenia „Dostępność w kulturze - kalejdoskop inspiracji”, zorganizowanego przez Metropolitalną Komisję Kultury Obszaru Metropolitalnego Gdańsk-Gdynia-Sopot.

Szkolenie poprowadził Leszek Chojnicki, członek Stowarzyszenia A11y dostępność, specjalista ds. dostępności i CEO firmy Nautil. Przedstawił zarówno aktualne wymagania prawne, jak i praktyczne przykłady wdrażania dostępności w instytucjach kultury w Polsce i za granicą.

Na początku spotkania uczestnicy zapoznali się z wynikami ankiety przeprowadzonej przed szkoleniem. Pokazały one, że około 60% osób zna przepisy dotyczące dostępności jedynie w podstawowym zakresie lub wcale, a połowa wskazała brak środków finansowych jako największą barierę we wdrażaniu zmian. Jednocześnie aż 90% uczestników zadeklarowało, że najbardziej interesują ich rozwiązania możliwe do wdrożenia szybko i niewielkim kosztem.

To właśnie na takich praktycznych działaniach skupiało się spotkanie.

Dostępność to korzyść dla wszystkich

Jednym z najważniejszych tematów było pokazanie, że dostępność nie dotyczy wyłącznie osób z niepełnosprawnościami. To sposób projektowania przestrzeni, usług i komunikacji, który poprawia komfort korzystania z kultury przez wszystkich odbiorców.

Uczestnicy poznali m.in. zjawisko „efektu podjazdu” (Curb-Cut Effect), które pokazuje, że rozwiązania tworzone z myślą o osobach ze szczególnymi potrzebami z czasem stają się standardem wykorzystywanym przez całe społeczeństwo - podobnie jak napisy w filmach, drzwi automatyczne czy audiobooki.
Podczas spotkania podkreślano również, że pojęcie „szczególnych potrzeb” jest znacznie szersze niż sama niepełnosprawność i obejmuje m.in. osoby starsze, rodziców z małymi dziećmi, osoby czasowo po urazach czy osoby o różnych potrzebach komunikacyjnych.

Przepisy, które warto znać

Podczas szkolenia omówiono najważniejsze regulacje dotyczące dostępności, w tym:

• ustawę o zapewnieniu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami 
• ustawę o dostępności cyfrowej
• Europejski Akt o Dostępności (EAA), obowiązujący od 28 czerwca 2025 roku

Uczestnicy dowiedzieli się, jakie obowiązki spoczywają na instytucjach kultury oraz jakie działania warto wdrażać, aby oferta była bardziej otwarta i przyjazna dla wszystkich odbiorców.

Inspirujące przykłady z Polski i Europy

Znaczna część spotkania skupiała się na prezentacji dobrych praktyk wdrażanych przez instytucje kultury w Polsce i za granicą. Uczestnicy mieli okazję poznać rozwiązania realizowane m.in. w Gdańsku, Warszawie, Krakowie czy Sztokholmie, które pokazują, że dostępność może być integralnym elementem działalności instytucji, a nie jedynie dodatkowym obowiązkiem.

Polska pokazuje dobre praktyki

Jednym z najbardziej inspirujących przykładów było Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN w Warszawie - instytucja wyróżniona prestiżową nagrodą European Museum of the Year. Sukces muzeum wynika z konsekwentnego podejścia do projektowania dostępności, która jest uwzględniana na każdym etapie planowania nowych działań i stanowi jeden z fundamentów funkcjonowania instytucji.

_{Oprowadzanie dla osób niewidomych. Fot. M. Starowieyska}

Również Centrum Nauki Kopernik w Warszawie od lat rozwija model współtworzenia rozwiązań z osobami, dla których są one przeznaczone. Instytucja angażuje osoby niewidome i głuche już na etapie projektowania usług i przestrzeni, dzięki czemu wdrażane rozwiązania odpowiadają rzeczywistym potrzebom użytkowników. Audiodeskrypcje do wybranych eksponatów powstają przy współpracy z osobami niewidomymi, regularnie organizowane jest zwiedzanie z tłumaczem Polskiego Języka Migowego, a wieczorne wydarzenia dla dorosłych są tłumaczone symultanicznie na PJM. Dodatkowo ścieżki naprowadzające dla osób z dysfunkcją wzroku zostały zaprojektowane w ścisłych konsultacjach ze środowiskiem osób niewidomych. Ważnym elementem działań Centrum jest również publicznie dostępny plan działania na rzecz dostępności, który wyznacza kierunki dalszego rozwoju instytucji.

_{fot. kopernik.org.pl}

Tego typu partycypacja osób ze szczególnymi potrzebami w działaniach projektowych jest kluczowa dla powodzenia wdrażanych rozwiązań.

Zaprezentowane działania Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Gdańsku, która realizuje projekt finansowany ze środków Unii Europejskiej jest wzorem dla bibliotek z całego obszaru metropolitalnego. W ramach przedsięwzięcia prowadzone są szkolenia dla pracowników dotyczące potrzeb osób z różnymi rodzajami niepełnosprawności. Wszystkie filie biblioteki zostały wyposażane w pętle indukcyjne, a zbiory sukcesywnie są uzupełniane o materiały dostępne w alternatywnych formatach. Na przykładzie tego projektu widać bardzo wyraźnie, że dostępność wymaga kompleksowego podejścia, które obejmuje infrastrukturę, kompetencje personelu oraz ofertę dla odbiorców.

_{fot. wbpg.org.pl}

Przedstawione przykłady pokazują, że skuteczna dostępność opiera się nie tylko na odpowiednich rozwiązaniach technicznych, lecz przede wszystkim na dialogu z odbiorcami, długofalowym planowaniu oraz traktowaniu inkluzywności jako stałego elementu misji instytucji kultury.

Na uwagę zasługuje również przykład Muzeum Narodowego w Krakowie, które udowadnia, że nawet zabytkowa infrastruktura i wynikające z niej ograniczenia architektoniczne nie muszą stanowić bariery w tworzeniu dostępnej oferty. Mimo licznych wyzwań związanych z historycznym charakterem budynku muzeum wypracowało wzorcowy program skierowany do osób niewidomych i słabowidzących. To doskonały dowód na to, że dostępność nie zależy wyłącznie od możliwości przebudowy przestrzeni, lecz przede wszystkim od otwartości, kreatywności i świadomego projektowania działań z myślą o wszystkich odbiorcach. Przykład krakowskiego muzeum pokazuje, że zabytkowy charakter obiektu nie może być traktowany jako wymówka do rezygnacji z wdrażania rozwiązań zwiększających dostępność.

_{Fot. mnk.pl/ Ł. Michalak}

_{Fot. mnk.pl/ Ł. Michalak}

Sztokholm - dostępność wpisana w kulturę instytucji

Jednym z najciekawszych europejskich przykładów dostępności jest Moderna Museet w Sztokholmie, gdzie dostępność traktowana jest nie jako wymóg formalny, lecz integralny element działalności instytucji. Każda nowa wystawa projektowana jest z myślą o potrzebach różnych grup odbiorców już od etapu koncepcji.

Muzeum oferuje pętle indukcyjne w audytorium i kinie, dzięki którym osoby słabosłyszące mogą samodzielnie uczestniczyć w wydarzeniach. Stałym elementem programu są oprowadzania w szwedzkim języku migowym, a dla osób niewidomych organizowane są zwiedzania z audiodeskrypcją oraz możliwością poznawania wybranych obiektów poprzez dotyk. Z myślą o osobach z nadwrażliwością sensoryczną przygotowano również bezpłatne słuchawki wyciszające oraz specjalną strefę wyciszenia. Rozwiązania te zwiększają komfort zwiedzania i sprawiają, że muzeum jest miejscem bardziej przyjaznym, otwartym i dostępnym dla wszystkich odbiorców.

_{fot. modernamuseet.se}

Gdy samorząd działa z myślą o wszystkich mieszkańcach

Wśród samorządowych przykładów dobrych praktyk prowadzący szczególną uwagę zwrócił na działania realizowane przez Gminę Puck oraz Gminę Kosakowo.

Na przykładzie Gminy Puck pokazał, jak w prosty sposób zwiększać dostępność cyfrową. Dokumenty publikowane w Biuletynie Informacji Publicznej udostępniane są zarówno w dostępnych plikach PDF, jak i edytowalnych dokumentach Word, co ułatwia korzystanie z nich osobom używającym czytników ekranu oraz innych technologii wspomagających.

Z kolei Gmina Kosakowo skutecznie zaplanowała dostępność już na etapie inwestycji. Dzięki konsultacjom z audytorem dostępności przebudowane zostało dojście do budynku, zastosowano pola uwagi dla osób z niepełnosprawnością wzroku oraz poprawiono układ schodów. Wprowadzone rozwiązania zwiększyły bezpieczeństwo, komfort i samodzielność użytkowników przestrzeni.

Wszystkie omówione przykłady pokazują, że skuteczna dostępność to przede wszystkim świadome projektowanie oparte na doświadczeniach zwiedzających oraz budowanie kultury otwartości i włączania społecznego. Dostępność nie musi oznaczać kosztownych inwestycji. Często wystarczą dobrze przygotowane materiały cyfrowe, odpowiednia komunikacja, szkolenia pracowników czy konsultacje z użytkownikami o różnych potrzebach.

Praktyczne ćwiczenia i wymiana doświadczeń

Spotkanie miało charakter warsztatowy. Uczestnicy analizowali funkcjonowanie własnych instytucji z perspektywy odbiorców, identyfikowali bariery architektoniczne, cyfrowe i komunikacyjne oraz wspólnie zastanawiali się nad możliwymi rozwiązaniami.

Takie ćwiczenia pozwalają spojrzeć na codzienne funkcjonowanie instytucji z nowej perspektywy i pokazują, że wiele zmian można rozpocząć od prostych działań organizacyjnych.

Nowe technologie i AI

Jednym z tematów była rola sztucznej inteligencji we wspieraniu dostępności kultury i  rozwiązania umożliwiające m.in.:

• automatyczne tworzenie napisów na żywo
• opisywanie przestrzeni i eksponatów osobom niewidomym
• rozpoznawanie języka migowego
• wykorzystanie aplikacji mobilnych wspierających samodzielne zwiedzanie

Technologie te stają się coraz bardziej dostępne i mogą znacząco zwiększać dostępność wydarzeń oraz instytucji kultury.

Dostępność jako standard

Na zakończenie uczestnicy otrzymali zestaw praktycznych narzędzi i bezpłatnych materiałów pomocnych przy wdrażaniu dostępności w swoich instytucjach.

Najważniejszy wniosek ze spotkania był jednoznaczny: dostępność nie jest jedynie obowiązkiem wynikającym z przepisów. To inwestycja w jakość usług, nowych odbiorców i budowanie otwartej, nowoczesnej kultury. Nawet niewielkie zmiany mogą znacząco poprawić komfort korzystania z oferty kulturalnej przez mieszkańców.

W szkoleniu online 17 czerwca 2026 r. wzięło udział aż 72 przedstawicieli instytucji kultury z Obszaru Metropolitalnego. Dziękujemy za tak liczną obecność.